Kebolehterimaan Rakaman Video Sebagai Bahan Bukti di Mahkamah Syariah Malaysia

Hari ini ramai yang berbual-bual mengenai rakaman video CCTV yang dikatakan mirip kepada tokoh pembangkang Negara yang mengandungi adegan seks dengan seorang pelacur. Lahirlah pelbagai pandangan sama ada dari mereka yang jahil atau yang berilmu, atau dari mereka yang berlagak pandai. Ada yang benar-benar faham, dan ada juga yang salah faham, dan ada juga yang tidak faham langsung. Ada banyak juga pendapat yang bersandarkan emosi atau perasaan dendam atau bermotifkan politik semata-mata tanpa hujah yang kukuh.

Berikut ialah pandangan peribadi penulis sebagai seorang pengamal undang-undang dan pelajar undang-undang Syariah mengenai isu tersebut di atas.

Pertamanya, apa yang perlu kita perlu faham ialah tentang isu kebolehterimaan (admissibility) rakaman video sebagai bahan bukti mengikut undang-undang keterangan Islam (Islamic law of evidence). Rakaman video memanglah satu perkara baru yang tidak terdapat pada zaman Nabi Muhammad s.a.w. Walau bagaimanapun, sifat Syariah Islam itu yang sentiasa boleh menerima sebarang perubahan dalam perkembangan zaman menjadikan isu rakaman video bukanlah satu isu yang baru.

Telah ramai ulama’ membincangkan isu rakaman video sebagai salah satu bahan pembuktian di mahkamah. Secara kesimpulannya, bolehlah penulis katakan bahawa rakaman video boleh dikategorikan sebagai documentary evidence atau disebut juga sebagai kitabiah iaitu salah satu kategori dalam pembahagian undang-undang keterangan Islam.

Seksyen 3(1) Akta Keterangan Mahkamah Syariah (Wilayah Persekutuan) 1997 (selepas ini disebut sebagai “AKMS (WP)”) mentakrifkan dokumen sebagai:

“any matter expressed, described, or howsoever represented, upon any substance, material, thing or article, including any matter embodied in a disc, tape, film, sound track or other device whatsoever, by means of-

(b) any visual recording (whether of still or moving images).”

Di dalam ilustrasi dinyatakan lagi secara jelas sebagaimana berikut:

A photographic or other visual recording, including a recording of photographic or other visual transmission over a distance, is a document.”

Walau bagaimanapun, apa yang pasti ialah rakaman video, walau bagaimana canggih dan tulen sekalipun, tidaklah boleh dapat menandingi dua kategori pembuktian yang paling tinggi tahap kebolehterimaannya di sisi undang-undang Islam iaitu pengakuan (ikrar), dan kesaksian (syahadah). Oleh hal yang demikian, dalam kategori undang-undang Jenayah Islam yang melibatkan kesalahan yang berkaitan dengan hudud seperti kesalahan zina, yang memerlukan tahap pembuktian sehingga kepada tahap yakin tanpa sebarang bayangan keraguan (beyond any shadow of doubt), hanya keterangan-keterangan yang berdasarkan pengakuan, dan kesaksian sahaja yang diterima oleh Islam.

Ini bermaksud bahawa rakaman video tidaklah cukup kuat untuk memberi keyakinan yang mencapai tahap yang diperlukan dalam pembuktian untuk kes-kes yang termasuk dalam kategori jenayah hudud. Terdapat pelbagai autoriti/nas dalam hal ini antaranya ialah hadis Nabi s.a.w. yang popular iaitu hudud itu ditolak apabila adanya keraguan (syubhat).

Jadi, dalam isu video seks mirip tokoh pembangkang ini, ada pandangan yang mengatakan bahawa pihak yang mendakwa hendaklah hanya boleh membuktikan pendakwaannya dengan mengemukakan empat (4) orang saksi Islam lelaki yang adil bagi menyokong dakwaan mereka bahawa Datuk Seri Anwar Ibrahim telah melakukan hubungan seks di luar nikah secara sukarela. Kecualilah jika adanya pengakuan daripada yang tertuduh (yang sampai mati pun mungkin tidak akan mengaku), mereka yang mendakwa adalah terdedah pula kepada kesalahan qazaf iaitu menuduh orang yang baik-baik melakukan zina tanpa membawa empat (4) orang saksi Islam lelaki yang adil, maka penuduh pula boleh dihukumkan dengan hukuman qazaf iaitu sebatan sebanyak lapan puluh (80) kali atas kegagalan membawa saksi sebagaimana yang disebutkan tadi. Sebab itulah menyembunyikan kejahatan adalah lebih baik sekiranya tiada keterangan yang mencukupi supaya pembawa berita tidak dituduh sebagai pembawa fitnah.

Apabila timbulnya pendapat seperti di atas, yang memang selari dengan pandangan Islam tentang pembuktian dalam jenayah hudud, ada pihak yang tidak berpuas hati dengan sewenang-wenang mengatakan bahawa undang-undang Islam nampaknya tidak sesuai dengan situasi masa kini. Kononnya tidak sesuai dengan dunia moden hari ini. Mana mungkin dapat dikumpulkan empat (4) orang saksi Islam lelaki yang adil. Rakaman video yang tulen sepatutnya cukup dan memadai. Timbulnya kata-kata yang seolah-olah tidak meyakini tentang undang-undang Islam yang jelas tentang hal ini amatlah menyedihkan penulis. Dibimbangi kata-kata yang sebegini akan menjejaskan keimanan seseorang muslim kepada Allah s.w.t. lantaran kurang fahamnya tentang hukum-hakam Allah s.w.t.

Walau bagaimanapun, ingin penulis jelaskan di sini bahawa penulis tidaklah bersetuju 100% dengan pendapat bahawa Datuk Seri Anwar Ibrahim hanya boleh didakwa apabila adanya empat (4) orang saksi Islam lelaki yang adil yang menyaksikan hubungan kelaminnya dengan pasangan tanpa nikahnya barulah boleh beliau didakwa di mahkamah Syariah di Malaysia pada hari ini.

Penulis berpendapat bahawa jika pihak pendakwaan merasakan bahawa rakaman video yang diserahkan oleh Dato’ T (walaupun mungkin mereka semuanya saksi fasik[1]) kepada pihak polis sudahpun memadai jika cukup syarat-syaratnya sebagai bahan bukti, Datuk Seri Anwar Ibrahim memang boleh didakwa di Mahkamah Syariah di Malaysia pada hari ini.

Ini adalah kerana Mahkamah Syariah di Malaysia pada hari ini tidaklah mengamalkan undang-undang hudud dalam erti kata yang sebenarnya. Apa yang ada hanyalah kesalahan hudud, tetapi hukuman hudud ternyata tiada. Kesalahan hudud dihukumkan dengan hukuman ta’zir menjadikan Mahkamah Syariah di Malaysia diakui tentang kegagalan pengamalan hukuman hudud. Kenapa dan mengapa jadi begini, bukanlah tujuan tulisan ini untuk menghuraikan isu ini. Mahkamah Syariah sendiri mengakui akan hakikat ini, contohnya ada dinyatakan di dalam penghakiman ke Nooraini binti M. Abdul Majid lwn. Pendakwa Syarie Negeri Melaka (2003) JH 16/2 117.

Jadi, jika hukuman ta’zir yang diamalkan di Malaysia, kenapa pula bersusah-payah hendak membuktikan sesuatu kesalahan sehingga ke tahap hudud. Apabila hukuman ta’zir yang diamalkan, pembuktian tahap kesalahan ta’zir sudah pun memadai. Jadi, rakaman video memang sudah memadai dan boleh diterima sebagai bayyinah[2] dan tidak perlu kepada pembuktian cara syahadah[3]. Dalam pembuktian jenis kesalahan ta’zir, sebarang keterangan boleh diterimapakai dan jelas seksyen 3(1) AKMS (WP) mentakrifkan keterangan sebagai:

“includes-

(a) bayyinah and syahadah;…

(c) all documents produced for the inspection of the Court: such documents are called documentary evidence;”

Cumanya apa yang penting sekarang ialah untuk memastikan supaya rakaman video itu tadi benar-benar mencukupi syarat seperti tulen, dan invidu yang terlibat adalah benar-benar boleh dikenalpasti tanpa keraguan yang munasabah (beyond any reasonable doubt). Jika terbukti bahawa video tersebut tidak tulen atau individu di dalamnya tidak dapat dikenal pasti atau terdapat keraguan-keraguan lain yang munasabah seperti lokasi dan tulisan-tulisan di dalamnya, rakaman video tersebut gagal mencapai tahap pembuktian yang diperlukan walaupun dalam kategori pelaksanaan hukuman ta’zir, maka ianya hendaklah ditolak. Terpulanglah kepada pendakwa Syarie untuk menilai bukti tentang hal ini dan seterusnya meneruskan pendakwaan atau tidak.

Jika pendakwa Syarie tidak membuat apa-apa pendakwaan, bagi penulis, ternyata bahan bukti adalah tidak mencukupi. Jika pendakwaan dibuat sekalipun, pastinnya tertuduh sentiasa innocent sehinggalah dibuktikan bersalah. Terpulang pula kepada Mahkamah Syariah untuk menilai berat keterangan (value the weight of evidence) yang diberikan oleh pihak pendakwa dan pembela.

Cakap-cakap kosong yang ada pada hari ini, penulis lihat tidak lebih daripada cakap-cakap politik yang banyak mengeruhkan isu berbanding perbincangan ilmiah yang sepatutnya semua pihak patut tekankan supaya isu ini sepatutnya boleh ditangani secara lebih berhikmah dan bijaksana. Rakyat pastinya dapat menilai sendiri sekiranya isu ini ditangani secara benar.

Yang pasti, mereka yang benar-benar salah sekalipun sepatutnya diadili secara betul, supaya keadilan terpancar dan bukannya menghukum sesedap mulut.

Wallahu a’lam.

---

[1] Saksi yang tidak adil juga layak untuk memberi keterangan di mahkamah Syariah atas kapasiti keterangan kategori bayyinah, cuma tidak layak atas kapasiti keterangan kategori syahadah. Ini dinyatakan dalam seksyen 83(3) AKMS (WP) yang menyebut: “A person who is not ‘adil is competent to give bayyinah but not competent to give syahadah.”

[2] Seksyen 3(1) AKMS (WP) mentakrifkan bayyinah sebagai “evidence which proves a right or interest and includes qarinah”.

[3] Seksyen 3(1) AKMS (WP) mentakrifkan syahadah sebagai “any evidence adduced in Court by uttering the expression “asyhadu” to establish a right or interest”.

Nurfarhani Uma Binti Abdullah lwn Muhammad Noor Manoranjan Bin Abdullah

Nama Kes: Nurfarhani Uma Binti Abdullah lwn Muhammad Noor Manoranjan Bin Abdullah

Rujukan: (2007) JH 281

Mahkamah: Mahkamah Rayuan Syariah Pulau Pinang

Hakim: Datuk Haji Ibrahim Bin Lembut, HMRyS, Dato’ Haji Muhamad Asri Bin Haji Abdullah, HMRyS, dan Tuan Haji Abu Bakar Bin Ahmad, HMRyS)

Tarikh keputusan: 5 Jamadilakhir 1428 bersamaan 20 Jun 2007

Peguam Syarie: Perayu diwakili oleh Tetuan Dasuki & Co.

Responden diwakili oleh Tetuan Arizal Jailani & Co.

Rujukan statut: - Enakmen Pentadbiran Agama Islam (Negeri Pulau Pinang) 2004, seksyen 67, dan 70

- Enakmen Tatacara Mal Mahkamah Syariah (Negeri Pulau Pinang) 2004, seksyen 5, 49, 121, dan 139

Rujukan kes: Mohd Radzi bin Haji Che Daud lwn. Khadijah Yaakob, [2002] 15 (ii) JH 149.

Noraini Hanipah lwn. Nasruddin Shah Bhagjit bin Abdullah, [2007] 23(i) JH 73.

Pendakwa Syarie, Negeri Sembilan lwn. Jaafar bin Sudin dan Seorang Lagi [1991] 7(ii) JH 253

Pendakwa Jenayah Kelantan lwn. Haji Abdul Rajab dan Lain-lain [1984] 5(i) JH 138

Keputusan: Rayuan diterima.

Ringkasan Fakta Kes:

Perayu dan Responden telah berkahwin pada 21-10-2001. Mereka dikurniakan seorang anak perempuan (Sharisha) yang dilahirkan pada 14-01-2004.

Responden (asalnya Plaintif) telah memfailkan hak penjagaan ke atas Sharisa. Y.A. Hakim Bicara Mahkamah Tinggi Syariah telah meneruskan prosiding perbicaraan dan teleh membuat keputusan dengan ketidakhadiran Perayu (asalnya Defendan) berdasarkan sek. 121 (1) (b) Enakmen Tatacara Mal Mahkamah Syariah (Pulau Pinang) 2004 dan Mahkamah telah mengeluarkan perintah pada 28-04-2005 dengan memberi hak penjagaan kepada Responden manakala hak lawatan pada hari Sabtu dan Ahad setiap minggu diberikan ke atas Perayu.

Perayu telah tidak berpuas hati atas keputusan tersebut dan telah memfailkan notis rayuan ke Mahkamah Rayuan Syariah pada 11-05-2005.

Isu Undang-undang:

Apakah prosedur, beban dan tahap pembuktian yang perlu dinilai oleh Mahkamah dalam membuat sesuatu keputusan di dalam sesuatu kes perbicaraan dengan ketidakhadiran Defendan?

Alasan Penghakiman (Disediakan oleh Dato’ Haji Muhamad Asri bin Haji Abdullah, HMRyS):

Peruntukan yang relevan tentang perbicaraan tanpa kehadiran Defendan ialah sek. 121(1)(b) Enakmen Tatacara Mal Mahkamah Syariah (Negeri Pulau Pinang) 2004, yang antara lain memperuntukkan bahawa jika Defendan tidak hadir, Mahkamah boleh, tertakluk kepada bukti penyampaian wajar, mendengar dan memutuskan tindakan tersebut, dengan syarat Mahkamah hendaklah terlebih dahulu memerintahkan Plaintif supaya mengangkat sumpah istizhar. Satu lagi alternatif ialah, Mahkamah boleh memerintahkan penangguhan kes.

Seterusnya Mahkamah meneliti dokumen bagi memastikan penyampaian wajar telah dilakukan oleh Plaintif ke atas Defendan. Mahkamah mendapati bahawa tiada bukti penyampaian saman atau bukti keengganan penerimaan oleh Defendan dinyatakan dalam afidavit penyampaian Plaintif. Mahkamah memutuskan bahawa penyampaian wajar telah gagal dilakukan oleh Plaintif.

Isu seterusnya ialah isu sumpah Istizhar yang sepatutnya dibuat oleh Plaintif kerana Plaintif memohon perbicaraan tanpa kehadiran Defendan. Isu ini langsung tidak disentuh dalam alasan penghakiman Y.A. Hakim Bicara Mahkamah Tinggi dan ini adalah satu khilaf yang nyata berdasarkan undang-undang keterangan Islam.

Mahkamah merujuk kepada pendapat Ibnu al-Qayyim al-Jawziyyah dalam kitabnya al-Turuq al-Hukmiyyah Fi al-Siyasah al-Syar’iyyah yang menyatakan bahawa sumpah istizhar telah disepakati oleh jumhur ulama kerana ianya merupakan sumpah yang dilakukan oleh orang yang mendakwa atas permintaan hakim untuk menolak tohmah terhadapnya selepas ia mengemukakan dalil dan keterangan yang diperlukan dalam sesuatu dakwaan. Ia merupakan penyempurnaan dalil atau keterangan seperti kesaksian. Dengan itu sabitlah dakwaan di sisi hakim. Pada kebiasaannya hakim akan menggunakan Yamin al-Istizhar ini dalam tuntutan yang berhubung dengan hak ke atas orang yang ghaib atau mati.

Mahkamah juga berpendapat bahawa setiap pendakwaan hendaklah dibuktikan dengan bayyinah demi keadilan pihak-pihak yang terlibat. Jadi, apabila penyampaian saman adalah tidak lengkap, Mahkamah memutuskan bahawa bayyinah yang dikemukakan adalah tidak kuat untuk menyokong Plaintif. Ditambah pula dengan ketidakhadiran Defendan, maka bayyinah daripada Defendan langsung tidak didengar oleh Mahkamah.

Mahkamah berpendapat, sekurang-kurangnya satu penangguhan adalah wajar diberikan bagi memberi ruang keadilan kepada Defendan untuk mengemukakan keterangan dipihaknya dan memutuskan bahawa keputusan Y.A. Hakim Bicara yang memutuskan kes memihak kepada Plaintif adalah khilaf.

Analisis Dan Komen:

Penulis bersetuju dengan penghakiman dalam kes di atas. Keputusan ini adalah selaras dengan peruntukan dalam Enakmen Tatacara Mal Mahkamah Syariah (Pulau Pinang) 2004 dan selaras juga dengan hukum syara’ berkenaan dengan undang-undang keterangan dalam Islam.

Berdasarkan pliding, adalah jelas bahawa Responden/Plaintif telah gagal membuktikan bahawa penyampaian wajar telah dibuat terhadap Perayu/Defendan. Sekiranya Perayu/Defendan enggan menerima penyampaian yang hendak disampaikan oleh Responden/Plaintif, perkara ini hendaklah dinyatakan dalam affidavit penyampaian Responden/Plaintif tentang keengganan Perayu/Defendan tersebut. Jika hal ini tidak dinyatakan, ini bermaksud bahawa percubaan untuk membuat penyampaian oleh Responden/Plaintif ke atas Perayu/Defendan adalah tidak lengkap. Ketidaklengkapan ini menimbulkan keraguan sama ada Responden/Plaintif telah benar-benar membuat penyampaian kepada Perayu/Defendan atau tidak.

Isu yang utama juga ialah isu berkaitan sumpah istizhar yang memang sudah disepakati oleh jumhur ulama’ bahawa mesti dibuat oleh Responden/Plaintif jika berhajat meneruskan kes tanpa kehadiran Perayu/Defendan bagi membuktikan keterangan di sebelah pihak yang mendakwa iaitu Responden/Plaintif. Kegagalan Mahkamah untuk meneruskan prosiding dengan sumpah istizhar adalah amat dikesalkan.

Dr. Mahmud Saedon A. Othman dalam bukunya Undang-undang Keterangan Islam, terbitan Dewan Bahasa Dan Pustaka telah menukil pendapat Ibnu Qayyim berkaitan sumpah istizhar yang mengatakan bahawa Sayyidina Ali telah meminta orang yang mendakwa agar bersumpah walaupun ada dua orang saksi lelaki. Suraih pula meminta saksi lelaki bersumpah disertai keterangan dan bukti. Ini jugalah pendapat al-Auzaie, al-Nakhaie, al-Syiebi dan lain-lain. (lihat pada mukasurat 124)

Kalau diikutkan prosedur, sumpah istizhar itu sepatutnya diminta oleh hakim setelah plaintif mengemukakan keterangan yang menyokong permohonannya dalam keadaan ketidakhadiran defendan. Sungguh memalukan dalam kes ini, yang mana mahkamah tinggi hanya bersandarkan keterangan afidavit penyampaian oleh plaintif yang sudahpun dinyatakan di awal tadi bahawa ia sebenarnya tidak lengkap, dan lantas sewenang-wenangnya memutuskan bahawa kes memihak kepada plaintif. Y.A. Hakim Bicara Mahkamah Tinggi memang terlepas pandang langsung tentang peruntukan sumpah istizhar ini.

Apa yang lebih memalukan ialah tindakan Peguam Syarie plaintif yang juga tidak membetulkan hakim bahkan mungkin mengambil kesempatan atas terlepas pandangnya hakim tentang peruntukan sumpah istizhar, lantas hanya sepi membisu seribu bahasa mengharapkan ucapan tahniah daripada klien yang berbangga atas kemenangan teknikal kes, padahal sudah jelas dan nyata bahawa mahkamah tertinggal satu prosiding penting yang bukan sahaja tersebut dalam hukum syara’ bahkan memang sudah dikanunkan dalam enakmen. Kecualilah peguam syari’e juga terlepas pandang….

Jika kedua-duanya secara tidak sengaja terlepas pandang, pastinya tidak keterlaluan jika penulis simpulkan bahawa pengamal undang-undang di luar sana masih terlalu jauh untuk mahir dalam ilmu undang-undang keterangan Islam yang penulis rasakan salah satunya adalah menjadi tanggungjawab para ahli akademik terutamanya yang pakar dalam undang-undang keterangan Islam untuk memerangi kejahilan mereka yang terlibat dalam amalan undang-undang syariah ini.

Sekurang-kurangnya, gunalah peruntukan yang ada untuk menangguhkan kes bagi mendengar bayyinah daripada kedua-dua pihak dan memutuskan secara adil daripada memutuskan sesuatu kes tanpa kehadiran Defendan, tanpa keterangan-keterangan yang kukuh, dan tanpa sumpah istizhar pula tu…

Sebab itulah pentingnya kewujudan Mahkamah Rayuan Syariah. Penulis tidak pasti apa situasinya kes yang sebegini sebelum kewujudan Mahkamah Rayuan Syariah. Cumanya, jika Mahkamah Rayuan Syariah juga ada yang terlepas pandang, dan mungkin adanya khilaf, akan wujudkah pula peluang keadilan kepada pihak-pihak untuk mengemukakan rayuan di “Mahkamah Persekutuan Syariah”? Soalan ini penulis tinggalkan tanpa jawapan untuk sama-sama kita fikirkan…

- untuk membaca dan/atau download dalam bentuk pdf, sila klik di sini.